Projektowana reforma maksymalnie upraszcza funkcję, jaką kultura powinna spełniać w społeczeństwie. Sposób jej finansowania przyczyni się bowiem przede wszystkim do rozwoju tych dziedzin kultury, które są nakierowane na masowego odbiorcę.

 

Zaproponowane przez prof. Jerzego Hausnera sposoby finansowania kultury i zarządzania jej instytucjami wpisują się w trend, który od kilku lat dominuje w myśleniu o sektorze kulturalnym. W 2005 r. szwedzka organizacja IASPIS opublikowała broszurę „Europejskie polityki kulturalne 2015” (jej polskie wydanie ukazało się właśnie nakładem Fundacji Bęc Zmiana). Jest to futurologiczny scenariusz rozwoju kultury, przygotowany przez ekspertów z kilku krajów europejskich. Są wśród nich artyści, krytycy sztuki, historycy, filozofowie i socjologowie. Uczestnicy projektu reprezentują instytucje funkcjonujące w odmiennych warunkach, niemniej jednak ich wizja jest bardzo podobna: coraz powszechniejsze myślenie o kulturze w kategoriach rynkowych doprowadzi w niedalekiej przyszłości do jej całkowitej instrumentalizacji.

Logika transformacji
Lektura raportu opracowanego przez zespół Hausnera (jego pełna wersja jest dostępna na stronie internetowej Kongresu Kultury) daje wyobrażenie o logice, jaką kierują się legislatorzy. Główną osią ich myślenia są dogmaty polskiej transformacji. Autorzy projektu reformy rysują przed nami taką oto alternatywę. Z jednej strony mamy tradycyjnie funkcjonujące instytucje kultury, skanseny dawnych struktur etatystycznych, źle zarządzane i stanowiące obciążenie dla budżetu państwa i budżetów samorządowych. Ich finansowa niesamodzielność prowadzi do upolitycznienia i instrumentalizacji, co w efekcie daje niski poziom proponowanych przez nie usług kulturalnych. Z drugiej strony, nowoczesne przedsiębiorstwa, które nieustannie ze sobą konkurują, wychodząc naprzeciw oczekiwaniom odbiorców, walcząc o niezależną pozycję na rynku kultury i potwierdzając swą użyteczność społeczną.
Nieoczywisty banał

 

Z punktu widzenia rozwoju polskiego społeczeństwa (także jego rozwoju gospodarczego) najistotniejsze powinny być te formy kulturowego działania, które – zgodnie z obserwacją Pierre’a Bourdieu – polegają na spontanicznej aktywności jednostek i grup tworzących przestrzeń do samorealizacji i dialogu. Z socjologicznych badań Bourdieu wynika, że to właśnie one mają największe znaczenie dla społecznego rozwoju, poszerzają pole możliwych form symbolicznych, kształtujących nasze rozumienie świata i sposoby naszej w nim obecności. Wiadomo, że taka działalność kulturalna nie przynosi natychmiastowych i bezpośrednich korzyści ekonomicznych. Instytucje kulturalne realizujące projekty eksperymentalne nie mogą liczyć na finansowanie ze źródeł prywatnych, ponieważ z rynkowego punktu widzenia są całkowicie nieatrakcyjne. System konkursowy również nie jest dla nich dobrym rozwiązaniem, ponieważ będzie podporządkowany sztywnym celom polityki kulturalnej państwa.

Konsekwencje takiej dystrybucji środków finansowych są widoczne w trzecim sektorze kultury. Organizacje pozarządowe są dziś całkowicie uzależnione od systemu grantów i dotacji pochodzących z ministerstwa kultury i jego agend (takich jak np. PISF czy Instytut Książki) oraz struktur samorządowych. W dużym stopniu ogranicza to ich swobodę. Z drugiej strony fundacje czy stowarzyszenia coraz częściej przekształcają się w małe przedsiębiorstwa, by generować środki finansowe, co w jeszcze większym wymiarze zmusza je do profilowania działalności kulturalnej pod oczekiwania potencjalnych odbiorców. Analizując propozycje Hausnera, warto przyjrzeć się sposobom funkcjonowania organizacji pozarządowych i patologiom, z jakimi muszą sobie radzić. Trzeci sektor stanowi dziś poligon doświadczalny, na którym testuje się – czasem całkowicie bezwolnie – mechanizmy rynkowe.

 

 

Dobry władca...

W tekście opracowanym przez zespół prof. Hausnera zwrócił moją uwagę fragment, który pod względem stylistycznym odbiega nieco od reszty dokumentu. „Publiczny mecenat – piszą autorzy raportu – przypomina zachowanie oświeconego władcy, który pozwala wszystkim swym poddanym zwracać się bezpośrednio do siebie i który rozpatrując kierowane do niego petycje (podania), chce w ten sposób czynić dobro. Liczba podań (wniosków) systematycznie rośnie, ale w rezultacie cały system się radykalnie biurokratyzuje i dobry władca jest coraz bardziej oddzielony od ludu przez otaczających go urzędników, w tym też i tych, którzy mają polityczne umocowanie i ambicje”. Rozwiązaniem ma być ograniczenie liczby instytucji dotowanych, przez co zmniejszy się również zakres alienującej biurokracji.

Mówiąc jeszcze inaczej – żeby oświecony władca mógł się zbliżyć do swojego ludu i czynić dobro, musi najpierw uszczuplić liczebność samego ludu, żeby do kancelarii nie przychodziło tak wiele petycji (podań, czyli wniosków). Odpowiedź na pytanie, czy ten fragment jest jedynie wypadkiem przy pracy, który można zrzucić na niefrasobliwego redaktora tekstu, czy też w skrócie prezentuje sposób myślenia reformatorów, pozostawiam czytelnikom pełnej wersji raportu.

 

 

Fragment artykułu opublikowanego w „Tygodniku Powszechnym”, nr 30/2009